و يا از ميوه‌هاى آن ماليات بگيرد . » « 9 » همين پادشاه عوارض دفن مردگان را ، به پنج‌يك آنچه بود ، تقليل داد و نگذاشت كه كاهنان و مأموران بزرگ آنچه را كه مردم به خدايان پيشكش مىكنند ، ميان خود تقسيم نمايند . ولى اين دوره با روىكار آمدن جهانگشايى خون‌آشام و مستبد پايان يافت . سومر در دوران حيات خود سلاطين خوب و بد زياد ديده ، گوده‌آ « 10 » شاه روشنفكرى بود كه بعضى او را « ماركوس اورليوس » سومرى مىدانند . وى كه شاهى فيلسوف و متفكر بود ، با جرأت ، از ظلم و ستم ثروتمندان بر ناتوانان جلوگيرى مىكرد ؛ به‌همين جهت رعايا او را مىپرستيدند . در يكى از آثار او چنين نوشته شده : در مدت 7 سال كنيز با يكى از الواح افسانه گيلگمش بانوى خود برابر بود و بنده در كنار خواجهء خود راه مىرفت و در شهر من ناتوان در پهلوى توانا آسايش داشت . « 11 » يكى ديگر از سلاطين اين سرزمين نخستين قانون‌نامه‌اى را ، كه تاريخ مىشناسد ، انتشار داد و گفت : « با قوانين شايسته و عادلانه ، من براى هميشه بنيان دادگرى را برقرار ساختم . » پس از برافتادن حكومت سومريان مدنيت و فرهنگ آنان همچنان برجاى ماند و از سومر و اكد صنعتگران و هنرمندان و شاعران و حكيمان و قديسان برخاستند ، و اين ميراث تمدن بين النهرين را به بابل و آشور رسانيدند . وضع اقتصادى « در زمينهء كشاورزى سومريان موفقيتهايى كسب كردند و با كندن مجارى متعدد ، از خطرات ناشى از سيل جلوگيرى كردند . آنها براى نخستين بار ، سازمان آبيارى منظم ، كه تاريخ آن به 4 هزار سال ق . م . مىرسد ، به‌وجود آوردند و براى اولين بار گاوآهن را براى شخم زمين به كار بردند و براى كوبيدن خرمن چرخهاى بزرگ چوبى استعمال كردند كه دندانه‌هايى از سنگ چخماق داشت و به اين ترتيب ، در ضمن آنكه دانه جدا مىشد كاه نيز براى علوفهء چهارپايان به‌دست مىآمد . با آنكه با مس ، قلع ، مفرغ و آهن

--> ( 9 ) . تاريخ تمدن ( كتاب اول - بخش اول ) ، پيشين ، ص 181 . ( 10 ) . Gudea ( 11 ) . تاريخ تمدن ( كتاب اول - بخش اول ) ، پيشين ، ص 184 .